SVF II.54

Origineel — Oudgrieks

Χρύσιππος διαφέρειν ἀλλήλων φησὶ τέτταρα ταῦτα. φαντασία μὲν οὖν ἐστι πάθος ἐν τῇ ψυχῇ γιγνόμενον, ἐνδεικνύμενον ἐν αὑτῷ καὶ τὸ πεποιηκός. — Εἴρηται δὲ ἡ φαντασία ἀπὸ τοῦ φωτός· καθάπερ γὰρ τὸ φῶς αὑτὸ δείκνυσι καὶ τὰ ἄλλα τὰ ἐν αὐτῷ περιεχόμενα, καὶ ἡ φαντασία δείκνυσιν ἑαυτὴν καὶ τὸ πεποιηκὸς αὐτήν. Φανταστὸν δὲ τὸ ποιοῦν τὴν φαντασίαν· οἷον τὸ λευκὸν καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ πᾶν ὅ,τι ἂν δύνηται κινεῖν τὴν ψυχήν, τοῦτ᾽ ἔστι φανταστόν. Φανταστικὸν δέ ἐστι διάκενος ἑλκυσμός, πάθος ἐν τῇ ψυχῇ ἀπ᾽ οὐδενὸς φανταστοῦ γινόμενον, καθάπερ ἐπὶ τοῦ σκιαμαχοῦντος καὶ κενοῖς ἐπιφέροντος τὰς χεῖρας· τῇ γὰρ φαντασίᾳ ὑπόκειταί τι φανταστόν, τῷ δὲ φανταστικῷ οὐδέν. Φάντασμα δέ ἐστιν ἐφ᾽ ὃ ἑλκόμεθα κατὰ τὸν φανταστικὸν διάκενον ἑλκυσμόν· ταῦτα δὲ γίνεται ἐπὶ τῶν μελαγχολώντων καὶ μεμηνότων.

StoicOs-vertaling

Chrysippus zegt dat deze vier van elkaar verschillen. Een indruk (phantasia) is een aandoening die in de ziel ontstaat en die in zichzelf ook toont wat haar heeft voortgebracht. — De indruk is genoemd naar het licht: want zoals het licht zichzelf toont en de andere dingen die het omvat, zo toont de indruk zichzelf en wat haar heeft voortgebracht. Het indrukwekkende (phantaston) is wat de indruk voortbrengt: het witte, het koude, alles wat de ziel kan bewegen. Lege aantrekking (phantastikon) is een aandoening in de ziel die uit geen enkel indrukwekkend iets ontstaat, zoals bij wie schaduwbokst en in het lege slaat — want onder de indruk ligt iets indrukwekkends, onder de lege aantrekking niets. Een schijnbeeld (phantasma) is dat waarheen wij in die lege aantrekking worden getrokken; dit gebeurt bij melancholici en waanzinnigen.

Context

De doxograaf Aëtius bewaart, op Chrysippus' naam, het technische kenvocabulaire van de school — het beginpunt van de hele Stoïsche kennisleer die Zeno met de kataleptische indruk had gegrondvest.

Bronaantekeningen:Tekst geverifieerd tegen Von Arnim, SVF II (1903), nr. 54, pp. 21–22 (OCR van de gescande editie; de Griekse OCR van deel II is van hoge kwaliteit). Geëxcerpeerd: de vier definities; de weggelaten passages geven een zintuiglijk voorbeeld en Euripides' Orestes als illustratie van het phantasma.

Wat de bron werkelijk vertelt

Een verslag op naam ('Chrysippus zegt…') in doxografentaal, met de lichtvergelijking en het schaduwbokser-voorbeeld bewaard — beelden die concreet genoeg zijn om zijn eigen trant te doen vermoeden. De definities zelf zijn viervoudig en systematisch, zijn handelsmerk.

Filosofische betekenis

Kennis begint met een onderscheid. Een ware indruk draagt haar oorzaak in zich, zoals licht zichzelf én zijn voorwerpen toont; hallucinatie is trek zonder voorwerp. Op dit viervoudige raster rusten instemming, katalepsis en handeling: de gezonde geest is die welke kan onderscheiden wat voor verschijning hij ontvangt.

Wetenschappelijke onzekerheid

De bewoording is de compressie van de doxograaf; welk boek van Chrysippus wordt samengevat, is niet vermeld. De etymologie van phantasia uit phōs is schooltraditie die aan hem vooraf kan gaan.

Verder verdiepen

• Lees SVF I.59 — Zeno's kataleptische indruk →
• Lees SVF II.277 — de sorites: wanneer de wijze zwijgt →
• Lees SVF II.974 — indruk, instemming en de cilinder →