SVF I.89

Origineel — Oudgrieks

αἴτιον δ᾽ ὁ Ζήνων φησὶν εἶναι δι᾽ ὅ· οὗ δὲ αἴτιον συμβεβηκός· καὶ τὸ μὲν αἴτιον σῶμα, οὗ δὲ αἴτιον κατηγόρημα· ἀδύνατον δ᾽ εἶναι τὸ μὲν αἴτιον παρεῖναι, οὗ δέ ἐστιν αἴτιον μὴ ὑπάρχειν. τὸ δὲ λεγόμενον τοιαύτην ἔχει δύναμιν· αἴτιόν ἐστι δι᾽ ὃ γίγνεταί τι, οἷον διὰ τὴν φρόνησιν γίνεται τὸ φρονεῖν καὶ διὰ τὴν ψυχὴν γίνεται τὸ ζῆν.

StoicOs-vertaling

Zeno zegt dat een oorzaak is “dat waardoor”, en dat waarvan zij de oorzaak is, is een toevallig gebeuren; de oorzaak is een lichaam, dat waarvan zij oorzaak is een predicaat. Het is onmogelijk dat de oorzaak aanwezig is en dat waarvan zij oorzaak is, niet bestaat. Het gezegde heeft deze strekking: een oorzaak is dat waardoor iets tot stand komt — zoals door de praktische wijsheid het wijs-zijn tot stand komt en door de ziel het leven.

Context

De fysische doxografie van Arius Didymus, geëxcerpeerd door Stobaeus, opent haar hoofdstuk over oorzaken met Zeno's definitie — alvorens de varianten van Chrysippus en Posidonius toe te voegen.

Bronaantekeningen:Tekst geverifieerd tegen Von Arnim, SVF I (1903), nr. 89, p. 25 (OCR van de gescande editie). Het verslag draagt herhaalde “Zeno zegt”-markeringen; enkele OCR-letterverminkinigen zijn hersteld volgens de conventies van de editie.

Wat de bron werkelijk vertelt

Een definitorisch testimonium met de sterkste attributiemarkering (“Zeno zegt”) en technisch vocabulaire — lichaam, toevallig gebeuren, predicaat — dat bij de vroegste Stoa past. De voorbeelden (wijsheid veroorzaakt het wijs-zijn, de ziel het leven) keren in de hele oorzaakleer van de school terug.

Filosofische betekenis

Alleen lichamen veroorzaken; wat zij veroorzaken is geen ander ding maar een predicaat — een onlichamelijk “wijs-zijn”, “leven”. En een echte oorzaak kan niet aanwezig zijn zonder dat haar effect bestaat: causaliteit is een reële, actieve verbinding, geen gewoonte van verwachting. Deze compacte metafysica schraagt Zeno's hele fysica van de actieve adem (SVF I.85–88).

Wetenschappelijke onzekerheid

Het verklarende slot (“het gezegde heeft deze strekking…”) is de exegese van de doxograaf, en de predicaat-terminologie kan door de generatie van Chrysippus zijn aangescherpt; de kerndefinitie is hier echter uitdrukkelijk en alleen die van Zeno.

Verder verdiepen

• Lees SVF I.88 — materie bewogen door de redelijke adem →
• Lees SVF I.85 — de twee principes, god en materie →